Giresun Çepni midir? Kimlikten Daha Fazlasını Aramak
Bugün sizlerle Whali çatısı altında Giresun Çepni midir üzerine değerli bilgiler paylaşıyoruz.
Bir şehrin kimliğini anlamaya çalışırken, çoğu zaman “Burası kimin yurdu?” sorusuna fazla hızlı cevap vermek istiyoruz. Oysa toplumsal hayat, tek bir kökten ya da tek bir kimlikten oluşmuyor. Giresun’a baktığımda da bana en anlamlı gelen soru yalnızca “Giresun Çepni midir?” değil; Çepnilik Giresun’da nasıl yaşanmış, nasıl hatırlanmış ve bugün insanlar tarafından nasıl anlamlandırılıyor? sorusu oluyor.
Çünkü kimlik, yalnızca geçmişten miras kalan bir etiket değildir. Aile içinde anlatılan hikâyelerde, köy adlarında, evliliklerde, inançlarda, gündelik davranışlarda ve hatta insanların kendilerini başkalarına tanıtırken seçtikleri kelimelerde yeniden üretilir.
Çepni Ne Demektir?
Bir boy, fakat tek tip bir topluluk değil
Çepniler, Oğuz/Türkmen tarihinin önemli boylarından biridir. Anadolu’ya yönelik yerleşim ve siyasi süreçlerde önemli roller üstlenen Çepnilerin tarihsel izleri Giresun ve Doğu Karadeniz’in yanı sıra Anadolu’nun farklı bölgelerinde görülür. Giresun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kaynaklarında, Çepnilerin özellikle Giresun-Kürtün-Vakfıkebir hattındaki tarihsel varlığı ve Osmanlı dönemindeki “Vilayet-i Çepni” adlandırması aktarılır. Giresun Kültür ve Turizm Müdürlüğü
Ancak buradan “Giresunluların tamamı Çepnidir” sonucuna ulaşmak doğru olmaz. Güncel yerel araştırmalar da Giresun’un farklı Türk boyları ve topluluklarının tarih boyunca bir arada bulunduğu bir alan olduğunu vurguluyor. Mevlüt Kaya’nın çalışmalarında, Çepni yerleşimlerinin önemli bir yaygınlığa sahip olduğu, ancak bölgenin yalnızca Çepnilerden oluşmadığı özellikle belirtiliyor. giresun.academia.edu
Dolayısıyla “Giresun Çepni midir?” sorusunun en doğru cevabı “Giresun’da güçlü ve tarihsel olarak önemli bir Çepni varlığı vardır; fakat Giresun’u bütünüyle Çepni kimliğine indirgemek doğru değildir” şeklinde kurulabilir.
Çepnilik Bir Kimlik Olarak Nasıl Yaşar?
Toplumsal normlar ve aidiyet
Sosyolojik açıdan kimlik, insanların yalnızca kendileri hakkında söyledikleri şey değildir; çevrenin onlardan beklediği davranışlarla da şekillenir. “Bizim köyde böyle yapılır”, “Bizim ailede bu gelenektir” ya da “Biz Çepniyiz” gibi ifadeler, geçmiş ile bugünü birbirine bağlayan toplumsal normlar oluşturabilir.
Giresun Çepnileri üzerine yapılan bir yüksek lisans çalışmasında mülakat ve katılımcı gözlem yöntemlerinin kullanılması, bu kimliğin yalnızca tarih kitaplarında değil, gündelik sosyal ve kültürel yaşam içerisinde araştırılması gerektiğini gösteriyor. Çalışmada Çepnilerin dini ve sosyal-kültürel hayatındaki farklılıklar da ele alınıyor. Marmara Üniversitesi Açık Erişim
Burada önemli bir ayrıntı var: Çepnilik tek bir inanç biçimine indirgenemez. Çepni toplulukları içerisinde tarihsel olarak hem Alevi hem Sünni geleneklerle karşılaşmak mümkündür. Giresun özelinde ise Alevi-Bektaşi geleneğine mensup Çepni yerleşimlerinin sınırlı olduğu, bölgenin büyük bölümünde Sünni yaşam biçiminin baskın olduğu belirtilmektedir. Giresun Kültür ve Turizm Müdürlüğü+1
Cinsiyet Rolleri ve Kültürel Pratikler
Gelenek kimin üzerinden taşınır?
Bir kültürün devamlılığına baktığımızda kadınların ve erkeklerin aynı konumda olmadığını da görmek gerekir. Ev içindeki yemek kültürünün, düğün hazırlıklarının, çocuk yetiştirme biçimlerinin ve sözlü aktarımın önemli bölümünü kadınların taşıdığı; buna karşılık soy, aile itibarı ve kamusal temsil gibi alanlarda erkeklerin daha görünür olduğu geleneksel toplumsal yapılara birçok yerde rastlanır.
Bu durum Çepnilik açısından da “kültürü kim koruyor?” sorusunu önemli hâle getiriyor. Sözlü kültür, halk edebiyatı ve folklor üzerine Giresun Çepnileriyle yapılan alan araştırmaları, kültürel mirasın kaynak kişilerden derlenerek incelendiğini ortaya koyuyor. giresun.academia.edu
Burada kişisel gözlem düzeyinde düşündüğümde, kültürün bazen en güçlü biçimde büyük tarih anlatılarında değil, bir büyükannenin anlattığı hikâyede veya bir düğünde sürdürülen küçük bir davranışta yaşadığını düşünüyorum. Fakat aynı gelenek, kadınların ve gençlerin değişen beklentileriyle karşılaştığında dönüşebiliyor.
Güç İlişkileri, Göç ve Değişen Giresun
Kimlik neden zamanla yeniden kurulur?
Kimlikler yalnızca kültürle değil, ekonomik ve siyasal güç ilişkileriyle de bağlantılıdır. Giresun’da 1960’lardan itibaren göçün belirginleşmesi, kırsal yaşamın çözülmesi ve şehirleşmenin hızlanması, geleneksel toplumsal ilişkileri dönüştüren önemli süreçler arasında yer alıyor. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi
Köyden kente taşınan bir aile düşünelim. Genç kuşak şehirde eğitim alıyor, farklı çevrelere giriyor, başka şehirlerden insanlarla evleniyor. Çepni kimliği bu süreçte yok olmak zorunda değil; fakat anlamı değişebiliyor. Büyüklerin “bizim geçmişimiz” dediği şey, gençler için bazen kültürel bir gurur, bazen aile hikâyesi, bazen de yalnızca tarihsel bir bilgi hâline gelebiliyor.
İşte burada toplumsal adalet meselesi ortaya çıkıyor. Bir kimliği yaşatmak, başka kimlikleri görünmez kılmak anlamına gelmemeli. Giresun’un tarihini Çepni geçmişiyle anlatmak değerli olabilir; fakat bunu bölgedeki diğer toplulukların, farklı inançların ve farklı aile hafızalarının önüne geçirerek yapmak eşitsizlik yaratabilir.
“Giresun Çepni midir?” Sorusuna Daha Sosyolojik Bir Cevap
Tek bir cevap yerine çoğul bir Giresun
Bence sorunun en sağlıklı cevabı “Evet” ya da “Hayır” değildir. Giresun’un önemli bir tarihsel ve kültürel katmanı Çepni kimliğiyle ilişkilidir. Fakat Giresun yalnızca Çepni kimliğinden ibaret değildir.
Akademik çalışmaların yanı sıra güncel yerel araştırmalar da Çepni kültürünün sözlü tarih, folklor, yerleşim hafızası ve gündelik yaşam üzerinden hâlâ araştırıldığını gösteriyor. Marmara Üniversitesi Açık Erişim+1
Belki de asıl mesele, “Çepni miyiz?” sorusundan önce “Kim olduğumuzu bize kim öğretti?” diye sormaktır. Ailemiz mi, köyümüz mü, okul mu, devlet anlatısı mı, dini çevremiz mi, sosyal medya mı? Ve bütün bunların arasında kendi kimliğimizi ne ölçüde kendimiz kurabiliyoruz?
Giresun’u anlamak, tek bir kimliği seçmekten çok bu kimliklerin nasıl yan yana geldiğini anlamaktır. Çepnilik de bu çoğul toplumsal yapının güçlü parçalarından biridir.
Paylaştığımız bilgiler Giresun Çepni midir konusunda yol gösterici olduysa ne mutlu bize.
Sonuç: Kimliğin İçinde Kendimize Bakmak
Giresun’un Çepni geçmişini kabul etmek ile bütün Giresunluları Çepni olarak tanımlamak aynı şey değildir. Sosyolojik bakış, tam da bu ayrımda önem kazanır: İnsanların geçmişlerini, aidiyetlerini ve farklılıklarını birbirini dışlamadan anlamaya çalışmak.
Peki sizin ailenizde Çepnilik nasıl anlatılıyor? Büyüklerinizden duyduğunuz hangi hikâyeler bugün hâlâ hatırlanıyor? Çepni kimliği sizin için tarihsel bir bilgi mi, kültürel bir aidiyet mi, yoksa gündelik yaşamınızda hâlâ karşılığı olan bir kimlik mi? Giresun’un Çepni kimliği üzerine konuşurken kendinizi bu anlatının içinde nerede görüyorsunuz?